Nagle opada kącik ust, jedna ręka słabnie albo mowa staje się niewyraźna. W takiej chwili nie ma czasu na zastanawianie się, czy to wylew, czy inny rodzaj udaru. Wyjaśniam, czym różni się udar niedokrwienny od krwotocznego, jakie objawy powinny uruchomić alarm i co zrobić przed przyjazdem karetki.
Najważniejsze jest szybkie rozpoznanie objawów, a nie samodzielne ustalenie rodzaju udaru
- Udar to ogólne określenie nagłego uszkodzenia mózgu z powodu zaburzenia przepływu krwi.
- Wylew oznacza zwykle udar krwotoczny, czyli pęknięcie naczynia i krwawienie w mózgu.
- Najczęstszy jest udar niedokrwienny, spowodowany zamknięciem tętnicy przez zakrzep lub zator.
- Objawy obu typów mogą wyglądać podobnie, dlatego rozstrzyga je dopiero tomografia komputerowa lub rezonans.
- Przy podejrzeniu udaru trzeba natychmiast zadzwonić pod 112 lub 999 i zanotować godzinę początku objawów.
Wylew a udar to nie dwa niezależne zdarzenia
Najprościej mówiąc, udar jest pojęciem szerszym, a wylew stanowi jeden z jego rodzajów. W języku potocznym słowem „wylew” często określa się każdy udar mózgu, jednak medycznie najczęściej chodzi o krwawienie spowodowane pęknięciem naczynia.
| Rodzaj zdarzenia | Co dzieje się w mózgu | Jak często występuje |
|---|---|---|
| Udar niedokrwienny | Tętnica zostaje zatkana, a część mózgu nie otrzymuje wystarczającej ilości krwi i tlenu. | Około 80% udarów. |
| Udar krwotoczny, potocznie wylew | Naczynie pęka, a krew przedostaje się do tkanki mózgowej lub przestrzeni wokół mózgu. | Około 20% udarów. |
| Przemijający atak niedokrwienny | Objawy przypominają udar, ale ustępują, ponieważ zaburzenie przepływu jest krótkotrwałe. | Nie jest niegroźny i wymaga pilnej diagnostyki. |
To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, ponieważ leczenie jednego typu może zaszkodzić przy drugim. Leki rozpuszczające zakrzep stosowane przy wybranym udarze niedokrwiennym nie mogą być podane osobie z krwawieniem w mózgu. Z tego powodu rodzina ani ratownicy nie rozstrzygają rodzaju udaru na podstawie samego wyglądu chorego.
Objawy są podobne, ale niektóre sygnały szczególnie niepokoją
Udar zwykle zaczyna się nagle. Pojawia się osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, opadanie kącika ust, trudność w mówieniu, zaburzenia widzenia, problemy z równowagą albo nagłe splątanie. Nie trzeba czekać na wystąpienie wszystkich objawów. Jeden wyraźny symptom wystarczy, by wezwać pomoc.
W udarze krwotocznym częściej obserwuje się bardzo silny, nagły ból głowy, wymioty, gwałtowne pogorszenie świadomości lub drgawki. Nie jest to jednak pewny sposób rozpoznania. Udar niedokrwienny również może powodować ból głowy, a krwotoczny nie zawsze zaczyna się od bólu.
Prosty test U-D-A-R
W Polsce pomocne jest hasło U-D-A-R. Traktuję je jako szybkie przypomnienie dla rodziny, opiekuna i świadków zdarzenia.
- U - utrudniona mowa: poproś chorego o powtórzenie prostego zdania.
- D - dłoń opada: poproś o uniesienie obu rąk i sprawdź, czy jedna nie opada.
- A - asymetria ust: poproś o uśmiech i zobacz, czy jedna strona twarzy nie jest wyraźnie opuszczona.
- R - rozmazane widzenie: zapytaj o nagłe podwójne widzenie lub utratę widzenia.
Do objawów mogą dołączyć zawroty głowy, utrata koordynacji, trudności z chodzeniem, nagła senność albo utrata przytomności. Jak podaje pacjent.gov.pl, nawet jeśli symptomy szybko znikną, nie należy ich bagatelizować, ponieważ może to być przemijający atak niedokrwienny poprzedzający poważny udar.
Co zrobić w pierwszych minutach
Najważniejsza zasada brzmi czas ma znaczenie. Zadzwoń pod 112 lub 999 i powiedz, że podejrzewasz udar. Dyspozytor powinien otrzymać dokładny adres, opis objawów oraz informację, kiedy chory był ostatnio widziany w pełni sprawny.
- Posadź lub połóż chorego w bezpiecznym miejscu i nie pozwalaj mu samodzielnie chodzić.
- Zanotuj godzinę początku objawów albo moment, w którym osoba była ostatnio zdrowa.
- Nie podawaj jedzenia, picia, alkoholu ani leków, zwłaszcza aspiryny i innych preparatów wpływających na krzepnięcie.
- Przygotuj listę przyjmowanych leków, informacje o chorobach i dokument tożsamości, jeśli są pod ręką.
- Jeśli chory jest nieprzytomny, ale oddycha, ułóż go w pozycji bezpiecznej i stale kontroluj oddech.
- Jeśli nie oddycha prawidłowo, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Nie warto samodzielnie wieźć chorego samochodem. Karetka może rozpocząć ocenę już podczas transportu, a szpital zostaje uprzedzony o pacjencie z podejrzeniem udaru. Nie czekaj, aż objawy miną i nie zakładaj, że skoro senior „mówi już lepiej”, zagrożenie minęło.
Jak lekarze odróżniają niedokrwienie od krwawienia
Po przyjęciu do szpitala lekarze oceniają objawy neurologiczne, ciśnienie, poziom glukozy i rytm serca, ale najważniejsze jest badanie obrazowe. Tomografia komputerowa głowy pozwala szybko sprawdzić, czy w mózgu znajduje się świeża krew. W wybranych sytuacjach wykonuje się także angio-TK, rezonans lub dodatkowe badania naczyń.
Co zwykle dzieje się przy udarze niedokrwiennym
Jeśli przyczyną jest skrzep lub zator, lekarze mogą rozważyć trombolizę, czyli dożylne podanie leku rozpuszczającego zakrzep. U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów największe znaczenie ma rozpoczęcie leczenia w ciągu 4,5 godziny od początku objawów, choć decyzja zależy od badań i stanu chorego.
Przy zamknięciu dużego naczynia możliwa bywa trombektomia mechaniczna. To zabieg polegający na usunięciu skrzepu cewnikiem, stosowany u wybranych osób także w późniejszym czasie. Nie oznacza to jednak, że można bezpiecznie zwlekać, ponieważ kwalifikacja wymaga pilnej diagnostyki.
Przeczytaj również: Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu? Poradnik
Co zwykle dzieje się przy udarze krwotocznym
W przypadku wylewu leczenie skupia się między innymi na ograniczeniu krwawienia, kontroli ciśnienia, odwróceniu działania niektórych leków przeciwkrzepliwych i zmniejszeniu ciśnienia śródczaszkowego. Czasem potrzebna jest konsultacja neurochirurgiczna, ale operacja nie jest właściwa dla każdego pacjenta.
Najczęstszy błąd polega na podaniu aspiryny „na wszelki wypadek”. Bez wyniku tomografii nie wiadomo, czy problemem jest zakrzep, czy krwawienie, dlatego decyzję o takim leczeniu podejmuje personel medyczny.
Od czego zależy ryzyko i powrót do sprawności
Największe znaczenie dla ryzyka udaru mają nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków, cukrzyca, zaburzenia cholesterolu, palenie tytoniu, mała aktywność fizyczna i przebyte wcześniej incydenty naczyniowe. U seniorów szczególną uwagę zwracałbym na regularne pomiary ciśnienia oraz kontrolę rytmu serca, zwłaszcza gdy pojawiają się kołatania lub nierówne bicie serca.
Skutki udaru zależą od miejsca i rozległości uszkodzenia. Mogą obejmować niedowład, zaburzenia mowy, problemy z połykaniem, pamięcią, widzeniem lub równowagą. Czasami równie trudne jak ograniczenia ruchowe są zmiany emocjonalne i utrata samodzielności.
Rehabilitacja może obejmować fizjoterapię, terapię zajęciową, ćwiczenia mowy i terapię neuropsychologiczną. Najlepsze efekty daje regularność, ale tempo poprawy nie jest jednakowe. Nie należy porównywać chorego z inną osobą po udarze, bo dwa pozornie podobne przypadki mogą oznaczać zupełnie inne uszkodzenia mózgu.
Jedna zasada, którą warto zapamiętać na wypadek udaru
Nie próbuj rozstrzygać w domu, czy doszło do wylewu, czy do udaru niedokrwiennego. Zapamiętaj objawy, zadzwoń pod 112 lub 999, podaj godzinę ich początku i nie podawaj choremu jedzenia ani leków.
Jeżeli symptomy ustąpiły po kilku minutach, reakcja powinna być taka sama. Przemijające objawy również wymagają pilnej oceny lekarskiej, bo mogą być ostrzeżeniem przed kolejnym, cięższym zdarzeniem.
W praktyce właśnie szybkość i dobre przekazanie informacji ratownikom często robią większą różnicę niż próba samodzielnego nazwania choroby. Diagnozę pozostawmy szpitalowi, a pierwszą reakcję miejmy przygotowaną wcześniej.
