Napad padaczki - co robić i kiedy dzwonić pod 112?

Gdy ktoś nagle upada, sztywnieje i zaczyna drżeć, łatwo wpaść w panikę albo sięgnąć po szkodliwe, stare sposoby. Atak padaczki wymaga przede wszystkim zabezpieczenia chorego, mierzenia czasu i rozpoznania sytuacji, w której trzeba zadzwonić pod 112 lub 999. Wyjaśniam, jak rozpoznać różne rodzaje napadów, co robić krok po kroku, czego bezwzględnie unikać oraz na co zwrócić szczególną uwagę u seniora.

Jak może wyglądać napad padaczkowy

Padaczka wiąże się z nieprawidłowymi, nagłymi wyładowaniami elektrycznymi w mózgu. Napad nie zawsze oznacza gwałtowne drgawki. Czasem chory tylko nieruchomo patrzy, nie odpowiada, wykonuje powtarzalne ruchy albo przez kilka sekund traci kontakt z otoczeniem.

W praktyce najłatwiej pomylić mniej typowe objawy z omdleniem, zaburzeniem pamięci, dezorientacją lub udarem. Dlatego obserwuję nie tylko sam moment zdarzenia, lecz także to, co działo się przed napadem i jak długo trwa powrót świadomości.

Pojedynczy napad nie oznacza automatycznie padaczki. Przyczyną mogą być także zaburzenia poziomu glukozy lub elektrolitów, gorączka, zatrucie, uraz głowy czy świeży udar. Pierwsze takie zdarzenie zawsze powinno zostać ocenione przez lekarza.

Co robić krok po kroku podczas drgawek

Najbardziej pomaga mi prosta zasada: zostań, zabezpiecz, połóż na boku po napadzie. Świadek nie ma zatrzymać wyładowania w mózgu, tylko ograniczyć ryzyko urazu i obserwować stan chorego.

1. Zachowaj spokój i zacznij mierzyć czas. Poproś konkretną osobę o telefon pod 112, jeśli sytuacja wygląda groźnie. Zapisz, o której zaczęły się drgawki.
2. Usuń przedmioty, o które chory może się uderzyć. Odsuń krzesła, szkło, ostre narzędzia i twarde elementy. Nie przenoś osoby, chyba że znajduje się na ulicy, przy schodach, w pobliżu ognia lub w innym bezpośrednim zagrożeniu.
3. Ochroń głowę. Podłóż pod nią złożoną kurtkę, ręcznik lub inną miękką rzecz. Poluzuj krawat, kołnierz albo ciasną odzież przy szyi.
4. Nie przytrzymuj rąk i nóg. Siłowe unieruchamianie nie kończy napadu, a może spowodować zwichnięcie, złamanie lub dodatkowe obrażenia.
5. Nie wkładaj niczego do ust. Łyżka, palce, chusteczka czy kawałek materiału mogą uszkodzić zęby albo zablokować drogi oddechowe. Chory nie może połknąć języka.
6. Nie podawaj wody, jedzenia ani tabletek. Do czasu odzyskania pełnej świadomości wszystko może trafić do płuc.
7. Po ustaniu drgawek sprawdź oddech i delikatnie ułóż chorego na boku, jeśli nadal jest nieprzytomny, ale oddycha. Zostań z nim do odzyskania kontaktu albo przyjazdu zespołu ratownictwa.

Podczas fazy silnego zesztywnienia oddech może na krótko wyglądać nietypowo. Po ustaniu drgawek powinien jednak powrócić. Jeśli chory nie oddycha prawidłowo, dzwoń pod 112 lub 999 i wykonuj polecenia dyspozytora, włącznie z rozpoczęciem resuscytacji, jeśli będzie konieczna.

Kiedy trzeba natychmiast wezwać 112 lub 999

Nie każdy typowy napad wymaga karetki, zwłaszcza jeśli osoba ma rozpoznaną padaczkę, wcześniej ustalony plan działania i szybko wraca do swojego zwykłego stanu. Są jednak sytuacje, w których nie czekam na samoistną poprawę.

• Drgawki trwają 5 minut lub dłużej albo nie wiadomo, kiedy dokładnie się zaczęły.
• Jeden napad następuje bezpośrednio po drugim, a chory nie odzyskuje świadomości.
• To pierwszy napad w życiu albo objawy wyraźnie różnią się od wcześniejszych.
• Osoba doznała urazu głowy, krwawienia, oparzenia, upadku ze schodów lub wpadła do wody.
• Po zdarzeniu nie wraca prawidłowy oddech, świadomość albo kontakt z otoczeniem.
• Napad wystąpił u kobiety w ciąży, osoby z cukrzycą lub z wysoką gorączką.
• Chory jest skrajnie wyczerpany, ma silny ból głowy, jednostronne osłabienie, zaburzenia mowy albo inne objawy mogące wskazywać na udar.

Próg pięciu minut nie jest momentem na dalsze obserwowanie. Tak długi napad może oznaczać stan padaczkowy, czyli przedłużające się lub powtarzające wyładowania wymagające pilnego leczenia. Podczas rozmowy z dyspozytorem podaj adres, wiek chorego, czas trwania drgawek, informację o urazie i to, czy osoba oddycha.

Co dzieje się po napadzie i jak pomóc seniorowi

Po drgawkach często pojawia się tak zwana faza ponapadowa. Chory może być senny, splątany, mieć ból głowy, obolałe mięśnie, trudności z mówieniem albo nie pamiętać całego zdarzenia. Sen po napadzie może być naturalny, ale trzeba kontrolować oddech i nie zostawiać osoby samej, dopóki nie będzie bezpieczna.

Nie poganiaj chorego, nie zadawaj wielu pytań i nie zawstydzaj go, jeśli doszło do oddania moczu lub przygryzienia języka. Odsuń gapiów, zapewnij prywatność i spokojnie powiedz, gdzie się znajduje. Jeśli ma przy sobie identyfikator medyczny albo indywidualny plan ratunkowy, sprawdź zawarte w nim instrukcje.

U seniora szczególne znaczenie ma ocena skutków upadku. Nawet pozornie niewielkie uderzenie może skończyć się złamaniem, krwiakiem lub urazem głowy, zwłaszcza gdy osoba przyjmuje leki przeciwkrzepliwe. Po pierwszym napadzie w starszym wieku potrzebna jest pilna diagnostyka, bo przyczyną może być między innymi przebyty udar, krwawienie, infekcja, zaburzenie metaboliczne albo działanie leków.

Jeżeli napad wydarzył się podczas kąpieli lub pływania, nie czekaj na pełny powrót świadomości. Woda zwiększa ryzyko niedotlenienia, a potrzebna pomoc może obejmować także ocenę płuc. W domu opieki lub mieszkaniu seniora dobrze mieć widoczną listę leków, numer do opiekuna i informację, czy lekarz przepisał lek ratunkowy.

Co może wywoływać napady i jak ograniczać ich ryzyko

Nie zawsze da się wskazać jeden wyzwalacz. U części osób znaczenie ma brak snu, alkohol, pomijanie leków, odwodnienie, gorączka, silny stres lub migające światło. Nie każdy z tych czynników działa na każdego chorego, dlatego przydatny jest prosty dzienniczek z godziną napadu, snem, przyjętymi lekami, chorobą, temperaturą i nietypowymi objawami.

• Przyjmuj leki przeciwpadaczkowe dokładnie według zaleceń i nie odstawiaj ich nagle.
• Utrzymuj regularne pory snu, posiłków i nawodnienia.
• Nie łącz leków z alkoholem bez zgody lekarza lub farmaceuty.
• Sprawdzaj, czy nowy lek, suplement albo preparat ziołowy nie wpływa na leczenie neurologiczne.
• Ogranicz ryzyko urazu przez dobre oświetlenie, usunięcie luźnych dywanów i zabezpieczenie łazienki.

Po pierwszym zdarzeniu lekarz może zlecić badanie neurologiczne, badania krwi, EEG oraz tomografię lub rezonans mózgu. EEG rejestruje czynność elektryczną mózgu, ale prawidłowy wynik nie zawsze wyklucza padaczkę. Rozpoznanie opiera się na całym przebiegu zdarzenia, dlatego relacja świadka, a czasem krótki film wykonany bez narażania chorego, może być bardzo pomocna.

Leczenie dobiera neurolog. Zwykle zaczyna się od leku przeciwpadaczkowego, a zmiana dawki lub preparatu wymaga kontroli. Samodzielne odstawienie terapii, nawet po dłuższym okresie bez napadów, może zwiększyć ryzyko nawrotu.

Spokojna reakcja opiekuna ma większe znaczenie niż perfekcyjna technika

Świadek nie musi znać całej neurologii, żeby skutecznie pomóc. Wystarczy zapamiętać cztery rzeczy: chroń głowę, mierz czas, niczego nie wkładaj do ust i obserwuj oddech. Reszta zależy od sytuacji i od indywidualnych zaleceń lekarza.

Jeśli napady się powtarzają, warto razem z neurologiem i bliskimi przygotować krótki plan działania. Powinien zawierać typowe objawy, numer do lekarza, listę leków oraz jasną informację, kiedy podać lek ratunkowy i kiedy wezwać pogotowie. Taki plan szczególnie ułatwia opiekę nad seniorem, gdy przy zdarzeniu nie ma głównego opiekuna.

Ten materiał pomaga uporządkować pierwszą pomoc, ale nie zastępuje badania lekarskiego. Pierwszy napad, długi napad, uraz lub brak powrotu świadomości zawsze traktuj jako powód do pilnego wezwania profesjonalnej pomocy.